Leki przeciwhistaminowe są od dawna stosowane w leczeniu chorób alergicznych. Wprowadzone zostały ok. 60 lat temu, jednak poważnym ograniczeniem ich stosowania były działania niepożądane, zwłaszcza objawy sedacji. Wraz z postępem badań dotyczących patomechanizmów chorób alergicznych, wprowadzeniem w latach 80. nowej generacji tych leków – coraz bardziej istotne miejsce w farmakoterapii zajmują właśnie leki przeciwhistaminowe. Dodatkową zaletą tych leków jest możliwość ich zróżnicowanego stosowania: ogólnego (preparaty doustne oraz roztwory do iniekcji) oraz miejscowego (krople do oczu, krople do nosa, żel lub maść). Dostępne są też preparaty złożone, w skład których często wchodzi dodatkowo pseudoefedryna.

Leki przeciwhistaminowe stosowane w chorobach alergicznych należą do antagonistów receptorów H1. Aktualnie stosowane są leki przeciwhistaminowe zaliczane do pierwszej lub drugiej generacji.

Leki przeciwhistaminowe różnią się pod względem skuteczności działania i ryzyka wystąpienia działań niepożądanych. Siła działania leku przeciwhistaminowego wyraża się stopniem hamowania bąbla – zależna jest od powinowactwa do receptora oraz stopnia jego wysycenia. O efekcie klinicznym leku przeciwhistaminowego decyduje swoistość receptorowa, oddziaływanie na inne receptory – w tym muskarynowe.  

Istotnym aspektem farmakoterapii jest ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, które dotyczy przede wszystkim leków pierwszej generacji. Ze względu na efekt sedatywny uważa się, że leki te mogą przyczyniać się do zwiększenia wypadkowości w pracy, wypadków komunikacyjnych, czego dowodzą m.in. prace dotyczące wypadkowości w lotnictwie cywilnym [1, 2].

HISTAMINA I RECEPTORY HISTAMINOWE

Histamina jest mediatorem reakcji zapalenia alergicznego. W chorobach alergicznych najbardziej istotna rolę odgrywa receptor histaminowy H1. Jego pobudzenie powoduje skurcz mięśni gładkich, wzrost przepuszczalności naczyń, świąd skóry, obrzęk, pobudzenie syntezy PGD2, prostacykliny, tromboksanu, zwiększenie wydzielania śluzu (błona śluzowa nosa),  aktywacja nerwu błędnego w drogach oddechowych oraz tachykardia. Aktualnie zidentyfikowano cztery receptory histaminowe. Pobudzenie receptora H2 prowadzi do wzrostu wydzielania soku żołądkowego, zwiększenia wydzielania śluzu, wzrostu cAMP, hamowania chemotaksji neutrofilów oraz wydzielania histaminy z bazofilów i aktywności limfocytów T supresorowych [3-5]. Receptory H3 biorą udział w regulacji syntezy i wydzielania histaminy w oun, regulacji snu, czuwania i pobudzenia psychomotorycznego. Nadal niewiele wiadomo  na temat roli ostatnio sklonowanego receptora – H4. Jest on w 58% homologiczny z receptorem H3, a jego obecność stwierdzono w komórkach szpiku i na rogówce oka [6, 7] – lokalizacja wskazuje na potencjalną rolę w procesach immunologicznych w chorobach alergicznych.

LEKI PRZECIWHISTAMINOWE PIERWSZEJ I DRUGIEJ GENERACJI

W leczeniu chorób alergicznych stosuje się leki blokujące receptor H1. Działanie leków przeciwhistaminowych polega na kompetecyjnym blokowaniu receptora, natomiast w wysokich stężeniach niektóre leki wykazują również antagonizm niekompetycyjny [8].

 Leki przeciwhistaminowe pierwszej generacji wykazują działanie blokujące wobec receptorów H1, a także wobec receptorów muskarynowych, serotoninowych, dopaminergicznych i adrenergicznych. Ze względu na dużą lipofilność dobrze przenikają barierę krew–mózg, co sprzyja występowaniu objawów niepożądanych w postaci sedacji [8]. Przeprowadzono niewiele badań dotyczących wpływu leków przeciwhistaminowych pierwszej generacji na mediatory zapalenia, ze względu na dużą częstość działań niepożądanych rozpoczęto badania dotyczące nowej generacji – leków przeciwhistaminowych drugiej generacji.

Leki drugiej generacji mają powinowactwo jedynie do receptorów H1. W niewielkim stopniu lub wcale nie przenikają bariery krew–mózg [9, 10], a ryzyko wystąpienia działań niepożądanych jest znacznie mniejsze. Ich okres biologiczny okres półtrwania jest dłuższy. Leki przeciwhistaminowe drugiej generacji hamują wczesną i późną odpowiedź na alergen z sezonowym alergicznym nieżycie nosa. Na przeciwzapalny i przeciwalergiczny efekt działania leków przeciwhistaminowych drugiej generacji zwracają uwagę prace wskazujące na hamowanie przez te leki uwalniania mediatorów z komórki tucznej i bazofilów (histamina, tryptaza, LTC4, PGD2, IL-6, IL-8, IL-3, GM-CSF, TNF-α), a także obniżenie stężenia ICAM- 1, RANTES, IL-8 po stymulacji alergenem [11, 12]. Obecnie trwają badania nad efektywnością nowych leków – norpiperydyny (selektywny antagonista, nie wywiera wpływu sedatywnego) o potencjalnie największej przydatności w dermatologii [13], olopatadyny w chorobach alergicznych narządu wzroku [14], a także rupatadyny w pokrzywce oraz alergicznym nieżycie nosa. Rupatadyna jest nowym lekiem, blokującym zarówno receptory H1, jak i PAF .

Do leków przeciwhistaminowych pierwszej generacji należy triprolidyna, difendyhyramina, chlorfenyramina, klemastyna, prometazyna, tripelennamina, hydroksyzyna, cykloheptadyna, oksatomina, maleonian dimetioniny, ketotifen.

Leki przeciwhistaminowe drugiej generacji obejmują aktualnie: akrywastynę, cetyryzynę, lewocetyryzynę, loratadynę, desloratadynę, ebastynę, terfenadynę, astemizol, mizolastynę, mekwitazynę, lewokarbastynę, feksofenadynę, emedastynę, rupatadynę, azelastynę [15].

POZARECEPTOROWE DZIAŁANIA LEKÓW PRZECIWHISTAMINOWYCH

Działania pozareceptorowe cechują się hamowaniem uwalniania mediatorów zapalenia. Leki drugiej generacji hamują uwalnianie mediatorów z komórek tucznych oraz bazofilów (m.in. GM-CSF, IL-8, IL-3, IL-6, PGD2, LTC4) [8]. Wskazane są dalsze badania nad wpływem tych leków na reakcję zapalną oraz nieswoistą nadreaktywność oskrzeli.  

Inne działania pozareceptorowe dotyczą wpływu na mięsień sercowy: hamowanie kanałów potasowych (głównie astemizol i terfenadyna), wydłużenie odstępu QT, zaburzenia rytmu (torsades de pointes) [8].

SYTUACJE SZCZEGÓLNE

Leki przeciwhistaminowe są zarejestrowane jako środki przeznaczone również dla dzieci. Cetyryzyna, lewocetyryzyna, dezloratadyna mogą być stosowane od 12. miesiąca życia, loratadyna od 24. miesiąca życia, natomiast feksofenadyna jest zarejestrowana do 12. roku życia.

Badania wskazują, że stosowanie leków przeciwhistaminowych u dzieci jest bezpieczne i skuteczne w leczeniu alergicznego nieżytu nosa [16, 17].

U chorych ciężarnych w I trymestrze ciąży nie zaleca się stosowania leków przeciwhistaminowych. Spośród leków histaminowych jedynie dwa preparaty są zaliczane do kategorii B (cetyryzyna i loratadyna), wszystkie pozostałe reprezentują  kategorię C. Ze względu na fakt, że leki przeciwhistaminowe przenikają do mleka matki, nie zaleca się ich również w okresie karmienia piersią.

ALERGICZNY NIEŻYT NOSA

U chorych z alergicznym nieżytem nosa występuje zwiększona liczna komórek tucznych w błonie śluzowej nosa [18], wzrost stężenia histaminy w wydzielinie w wyniku stymulacji alergenem (pierwsza minuta po prowokacji) [19], zwiększona liczba receptorów H1 oraz ekspresji mRNA dla rH1 [20]. W teście prowokacyjnym z zastosowaniem histaminy  obserwuje się objawy (wodnista wydzielina, świąd, kichanie). Wcześniejsze podanie antagonisty receptora H1 zapobiega występowaniu objawów prowokowanych histaminą lub alergenem [21]. Stosowanie leków przeciwhistaminowych pozwala na zmniejszenie objawów (świąd nosa, kichanie, surowicza wydzielina, w mniejszym stopniu uczucia blokady nosa oraz nadreaktywności błony śluzowej na różne bodźce) [21].

W badaniach dotyczących wpływu leków przeciwhistaminowych drugiej generacji na reakcję zapalną w alergicznym nieżycie nosa udokumentowano zmniejszenie wydzielania cytokin (IL-6, Il-8) oraz ekspresji ICAM-1, zmniejszenie napływu komórek zapalnych i wydzielania MPO, ECP, tryptazy, PGD2, LTC4  [21].

W leczeniu alergicznego nieżytu nosa zaleca się doustnie drugą generację leków przeciwhistaminowych [15, 22]. Leki mogą być też stosowane miejscowo: azelastyna (zmniejsza przekrwienie i obrzęk) oraz lewokarbastyna. Donosowe leki przeciwhistaminowe działają w miejscu ich podania, pozwalają na zmniejszenie objawów (świąd, wydzielina, zatkanie nosa), efekt działania obserwuje się po ok. 20 min po podaniu. Zgodnie z wytycznymi ARIA leki miejscowe mogą być zalecane w leczeniu zarówno dzieci, jak i dorosłych (kategoria zaleceń A) [15]. Znajdują zastosowanie przede wszystkim w postaci łagodnej – opublikowano tylko jedno badanie wskazujące na skuteczność leków przeciwhistaminowych (lewocetyryzyna) w leczeniu przewlekłego nieżytu nosa u chorych z postacią umiarkowaną lub ciężką. Zgodnie z aktualnym raportem ARIA leki przeciwhistaminowe są lekami pierwszego rzutu, za wyjątkiem umiarkowanego/ciężkiego przewlekłego nieżytu nosa – w tych postaciach może być zalecany łącznie z donosowymi kortykosterydami. Leki przeciwhistaminowe doustne w całorocznym nieżycie nosa alergicznym w postaci łagodnej i średnio nasilonej są zalecane jako leczenie wspomagające [15, 22].

CHOROBY ALERGICZNE NARZĄDU WZROKU

Leki przeciwhistaminowe są zalecane w przypadku alergicznego zapalenia spojówek, w tym towarzyszącemu zapaleniu błony śluzowej nosa lub ostrej reakcji anafilaktycznej, a ponadto ostrym alergicznym zapaleniu spojówek, olbrzymiobrodawkowym zapaleniu spojówek (wiosenne, atopowe, kontaktowe reakcje na soczewki/protezy), kontaktowym zapaleniu skóry, spojówek, rogówki.  

W leczeniu farmakologicznym najczęściej stosowane są miejscowo leki drugiej generacji, np. azelastyna i lewokarbazyna. Wobec braku satysfakcjonującego efektu lub w stanach ostrych zaleca się krótkotrwale leki adrenergiczne (fenylefryna, nafazolina), kromoglikany lub glikokortykosterydy miejscowo (deksametazon, prednizolon), niesterydowe leki przeciwzapalne (diklofenak, indometacyna).

Zalecenia dotyczące miejscowego stosowania leków przeciwhistaminowych w alergicznym zapaleniu spojówek, zwłaszcza z towarzyszącym alergicznym nieżytem nosa, zostały również przedstawione w ostatniej aktualizacji raportu ARIA. Leki te podawane dospojówkowo pozwalają na zmniejszenie objawów już po ok. 20 min po podaniu i są dobrze tolerowane [23]. Miejscowe podawanie leków przeciwhistaminowych – ketotifenu [24] oraz lewokarbazyny [25] pozwalało na zmniejszenie objawów, natomiast działania niepożądane ogólne lub miejscowe były porównywalne z placebo.

ASTMA OSKRZELOWA

Wiele badań epidemiologicznych wskazuje na powiązanie alergicznego nieżytu nosa z astmą oskrzelową. Astma częściej występuje u osób chorych z objawami alergicznego nieżytu nosa [26]. Leki przeciwhistaminowe przynoszą korzyść w tej właśnie grupie chorych.

W badaniach, w których u chorych na astmę oskrzelową atopową przeprowadzono segmentową prowokację alergenem, stwierdzono zwiększone uwalnianie histaminy i reakcję bronchokonstrykcyjną. W badaniach in vitro i in vivo pobudzenie receptorów H1 wywoływało reakcję wazokostrykcyjną, skurcz oskrzeli  i nadmierną produkcję śluzu [27].

Zgodnie z  wytycznymi Narodowego Instytutu Zdrowia USA (GINA  2006 – aktualizacja 2009) leki przeciwhistaminowe stanowią lek wspomagający u osób z nieżytem alergicznym nosa (kategoria B) – zaleca się lek drugiej generacji, doustnie. Leczenie nieżytu nosa może złagodzić przebieg astmy. Leki przeciwhistaminowe wykazują jednak skuteczność tylko w nieżycie nosa, stąd zalecenia do ich stosowania wynikają ze współistnienia alergicznego nieżytu nosa [28].

U dzieci stosowanie leków przeciwhistaminowych może mieć wpływ na manifestację objawów klinicznych astmy oskrzelowej. W badaniach z zastosowaniem cetyryzyny w porównaniu z placebo stwierdzono, że długoterminowe jej stosowanie opóźnia lub zapobiega rozwojowi astmy oskrzelowej u dzieci z atopowym zapaleniem skóry uczulonych na pyłki traw; a także, choć w mniejszym stopniu, na roztocza kurzu domowego [29].

CHOROBY ALERGICZNE SKÓRY

Wskazaniem do stosowania leków przeciwhistaminowych jest pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, atopowe zapalenie skóry, liszaj pokrzywkowaty, wyprysk alergiczny i niealergiczny, wyprysk powietrzno pochodny, osutki i odczyny polekowe, fotodermatozy, liszaj, świerzbiączki, dermatozy ze świądem skóry, wtórną alergizacją i stanem zapalnym.

W farmakoterapii pokrzywki i obrzęku naczynioruchowego, zgodnie z wytycznymi EAACI/GA2LEN/EDF  WAO (2009) [30], zaleca się zarówno w profilaktyce, jak i w leczeniu leki drugiej generacji doustnie. W przypadku pokrzywki z zimna – leki pierwszej i drugiej generacji. Przy pokrzywce idiopatycznej zaleca się łączne stosowanie antagonistów receptorów  rH1 i rH2. W sytuacji zagrożenia życia (obrzęk naczynioruchowy i ostra pokrzywka) leki przeciwhistaminowe są stosowane parenteralnie jako leczenie uzupełniające [31].

W atopowym zapaleniu skóry zwykle zaleca się podawanie w fazie leczenia przewlekłego leków przeciwhistaminowych drugiej generacji, co sprzyja ograniczeniu reakcji zapalnej. W leczeniu ostrego stanu zapalnego wskazana jest politerapia obejmująca leki przeciwhistaminowe  pierwszej generacji, leki przeciwświądowe, miejscowo znieczulające oraz sedatywne. Działanie znieczulające i sedatywne ma przyczyniać się do zmniejszenia mechanicznego drażnienia wywołanego uporczywym świądem. Mechaniczne drażnienie miejsc objętych procesem zapalnym na zasadzie błędnego koła wtórnie nasila reakcję zapalną. Nie zaleca leków przeciwhistaminowych miejscowo ze względu na możliwość wywołania podrażnienia skóry i brak dowodów wskazujących na ich skuteczność dla ograniczenia procesu zapalnego poprzez miejscowe ich stosowanie [32].

Leki przeciwhistaminowe doustnie zaleca się również u dzieci z atopowym zapaleniem skóry. Badanie ETAC [33] dowiodło bezpieczeństwa i skuteczności lewocetryzyny w atopowym zapaleniu skóry, także u dzieci od 12. miesiąca życia.

W leczeniu wyprysku Grupa Ekspertów PTA zaleca leki przeciwhistaminowe drugiej generacji jako leki wspomagające. Najczęściej leczenie wyprysku jest oparte na politerapii, ponadto zaleca się leki przeciwzapalne, przeciwwysiękowe, przeciwświądowe, przeciwobrzękowe. Nie zaleca się ich stosowania w profilaktyce.

Leki przeciwhistaminowe, zwłaszcza drugiej generacji, znajdują zastosowanie również w leczeniu innych dermatoz. W leczeniu odczynów fotoalergicznych leki przeciwhistaminowe  zaleca się stosowanie wyższych dawek, zwłaszcza w sytuacji wystąpienia reakcji natychmiastowej [34].

ALERGIA POKARMOWA

Częściej alergia pokarmowa występuje u dzieci (5-7%) niż u dorosłych (1,4%) [35]. Ze względu na podobne objawy różnicowanie alergii i nietolerancji pokarmowej jest trudne, wymaga diagnostyki różnicowej. W postępowaniu zaleca się przede wszystkim unikanie czynników wyzwalających.

W farmakoterapii stosuje się leki przeciwhistaminowe drugiej generacji, w niektórych sytuacjach niezbędne jest  podanie glikokortykosteroidów systemowo, a w stanach nagłych – adrenaliny [36].

INNE WSKAZANIA

Choroby alergiczne mogą dotyczyć jamy ustnej oraz górnych dróg oddechowych, rzadziej są rozpoznawane i leczone.  

Alergiczny zespół jamy ustnej (ang. „Oral allergy syndrome”) – OAS

Przebieg OAS jest zwykle ostry, z napadowym obrzękiem warg, podniebienia i języka lub przewlekły z okresowo obserwowanym świądem podniebienia miękkiego. Zaleca się leki antyhistaminowe parenteralnie w postaci ostrej, natomiast nie ma wskazań do przewlekłego stosowania leków doustnych [37].

W leczeniu innych chorób alergicznych górnych dróg oddechowych znajdują zastosowanie zarówno leki przeciwhistaminowe pierwszej, jak i drugiej generacji, w zależności od przebiegu. Zwykle leki drugiej generacji są zalecane w leczeniu przewlekłym, w przypadku niewielkiego nasilenia objawów. W postaci ostrej zwykle leczenie rozpoczyna się od parentalnie podawanych leków pierwszej generacji [37].

Inna choroba laryngologiczna na tle reakcji alergicznej to alergiczne zapalenie ucha, które najczęściej dotyczy ucha zewnętrznego i przebiega w postaci zmian o charakterze wyprysku lub pokrzywki. Zwykle jego przyczyną jest alergia kontaktowa (np. na nikiel). W farmakoterapii zaleca się drugą generację leków przeciwhistaminowych oraz leki miejscowe, jak w leczeniu schorzeń dermatologicznych [37].

Aktualnie najczęściej w chorobach alergicznych – zarówno u dzieci, jak i dorosłych –stosuje się leki przeciwhistaminowe drugiej generacji ze względu na dobrą skuteczność, korzystny profil bezpieczeństwa. Najczęstszymi wskazaniami do stosowania leków przeciwhistaminowych jest alergiczny nieżyt nosa, alergiczne zapalenie spojówek, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy. Zwykle są zalecane w leczeniu przewlekłym doustnie leki drugiej generacji, natomiast w postępowaniu doraźnym można stosować leki przeciwhistaminowe parenteralnie jako leczenie uzupełniające. Ponadto, ze względu na dostępność preparatów przeznaczonych do miejscowego stosowania i szybki początek działania, znajdują zastosowanie również dla złagodzenia objawów.

Grupa leków przeciwhistaminowych nadal jest uzupełniana, wstępne wyniki  badań (np. rupatadyny) wskazują na dobrą efektywność kliniczną [38], co znajdzie zapewne odzwierciedlenie w rejestracji nowych preparatów.    

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Kay G.G., Quig M.E.: Impact of sedating antihistamines on safety and productivity. Allergy Asthma Proc 2001; 22 (5): 281-283.

2.    Sen A., Akin A., Craft K.J. i wsp.: First-generation H1 antihistamines found in pilot fatalities of civil aviation accidents, 1990-2005. clinical benefits. Aviat Space Environ Med 2007; 78 (5): 514-522.

3.    Chkravarty N.: Mechanismof histamine secretion. Agents Actions 1990; 30: 5-12.

4.     Haaksama E., Leurs R., Timmerman H.: Histamine receptors: subclasses and specific ligands. Pharmacol Ther 1990; 47: 73-104.

5.    Sertl K., Casale T.B., Wescott S. i wsp.: Immunohistochemical localization of histamine-stimulated increases in cyclic GMP in guinea pig Am Rev Respi Dis 1987; 135: 456-462.

6.    Nguyen T., Shapiro D.A., George S.R. i wsp.: Discovery of novel member of the histamine receptor family. Mol Pharmacol 2001; 59: 427-433.

7.    Liu  C., Ma X., Jiang X. i wsp.: Cloning and pharmacological characterization of the fourth histamine receptor (H4), Expressem In the bone marrow. Mol Pharmacol 2001; 59: 420-426.

8.    Desager J-P., Horsans Y.: Pharmacokinetic – pharmacodynamic relationships of H1 antihistamines. Clin Pharmacokinet 1995; 28: 419-432.

9.    Black J., Duncan W.A., Durant C. i wsp.: Definition and antagonism of histamine H2 receptors. Nature 1972; 236: 385-390.  

10.    Simons F.E.R., Simons K.J.: Pharmacokinetic overview of oral second – generation antihistamines. Int J Clin Pharmacol Ther 1998; 36: 292-300.

11.    Ciprandi G., Cirillo I., Vizzaccaro A., Covardi E.: Desloratadine, levocetrizine improve nasal symptoms, airflow, and allergic inflammation in patients with perennial allergic rhinitis: a pilot study. Int Immunolpharmacol 2005; 5 (13-14): 1800-1808.

12.    Lippert U., Moller A., Welker P. i wsp.: Inhibition of cytokine secretion from human leukemic mast cells and basophiles by H1 and H2 receptor agonists. Exp Dermatol 2000; 9: 118-124.

13.    Janssens F., Leenarts J., Diels G. i wsp.: Norpiperidine imidazoazepines as a new class of potent selective and nonsedative H1 antihistamines. J Med Chem 2005; 48 (6): 2154-2166.

14.    McGill J.I.: A review of the use of olopatadine in allergic conjunctivitis. Int Opthalmol 2004; 25 (3): 171-179.

15.    ARIA – Alergiczny nieżyt nosa i jego wpływ na astmę – aktualizacja 2008, Alergia Astma Immunologia; tom 13, suplement 1.

16.    Boznański A.: Alergia pokarmowa u dzieci. [W:] Małolepszy J. (red.): Choroby alergiczne. Wrocław 1996: 703-725.

17.    de Blinc J., Wahn U., Billard E. i wsp.: Levocetirizine In children: evidenced efficacy and safety In 6 week randomized seasonal allergic rhinitis trial. Pediatr Allergy Immunol 2005; 16 (3): 267-275.

18.    Otsuka H., Inaba M., Fujikura T.: Histological and functional characteristics of metachromic cells on nasal epithelium in allergic rhinitis: studies of nasal scarpings and their dispersed cells. J Allergy Clin Immunol 1995; 96: 528-536.

19.    Naclerio R.M., Togias A.G.: The nasal allergic reaction: observations on the role of histamine. Clin Exp Allergy 1991; 21: 13-19.

20.    Iriyoshi N., Takeuchi K., Yuta A.: Increased pathology of allergic rhinitis: expression of histamine H1 receptor mRNA in allergic rhinitis. Clin Exp Allergy 1996; 26: 379-385.

21.    Persi L., Demoly P., Harris H.G.: Comparison between nasal provocation tests and tests on patients treated with loratadine and cetrizine. J Allergy Clin Immunol 1999; 103: 591-594.

22.    Wiseman L.R., Faulsd D.: A review of pharmacological properties and clinical efficacy of the treatment of allergic disease. Drugs 1996; 51: 260-277.

23.    Bousquet J., van Cauwenberge P., Bachert C. i wsp.: Requirments for medications commonly used in the treatment of allergic rhinitis. European Academy of Allergy and Clinical Immunology (EAACI) Allergic Rhinitis and its Impac on Asthma, Allergy 2003; 58 (3): 192-197.

24.    Ketalaris C.H., Ciprandi G., Missoten L. i wsp.: A comparison of the efficacy and tolerability of olopatine hydrochloric 0.1% ophtalmic, solution and cromolyn sodium 2% ophthalmic solution In seasonal allergic conjuctivitis. Clin Ther 2002; 24 (10): 1561-1575.

25.    Abelson M.B., Ferzola N.J., McWhirter C.L. i wsp.: Efficacy and safety of single – and multiple dose ketotifen fumarate 0,025% ophthalmic solution in a pediatric population. Ped Allergy Immunol 2004; 15 (6): 551-557.

26.    Abelson M.B., Greiner J.V.: Comparative efgfocacy of olopatadine 0,1% ophthalmic solution versus levocarbasine 0,05% opthtalmic suspension using the conjunctival allergen challenge model. Curr Med Res Opin 2004; 20 (12): 1953-1958.

27.    Sibbald B., Rink E.: Epidemiology of seasonal and perennial rhinitis: clinical presentation and medical history. Thorax 1991; 46: 895-901.

28.    Samoliński B., Buczyłko K., Grzelewska-Rzymowska I. i wsp.: Zastosowanie leków przeciwhistaminowych w alergicznym nieżycie nosa. [W:] Leki przeciwhistaminowe – zastosowanie w praktyce medycznej. Stanowisko Grupy Ekspertów Polskiego Towarzystwa Alergicznego pod red. P. Górskiego. Wydawnictwo Sesja, 2002.

29.    Bateman E.D., Hurd S.S., Barnes P.J. i wsp.: Global Strategy for Asthma Management and Prevention, Global Initiative for Asthma Management and Prevention: GINA executive summary. Eur Respir J 2008; 31: 143-178. Available from: http://www.ginasthma.org

30.    Zuberbier T., Asero R., Bindsler-Jensen C. i wsp.: EAACI/GA2LEN/EDR/WAO guideline: definition, classification and diagnosis of urticaria. Allergy 2009; 64 (10): 1417-1426.

31.    Warner JO.: A double blind randomized placebo controlled trial of cetirizine in preventing the onset of asthma in children with atopic dermatitis: a 18 months treatment and 18 months postreatment follow-up. J Allergy Clin Immunol 2001; 108 (6): 929-937.

32.    Ormerod A.D.: Utricaria. Recognition, causes and treatment. Drugs 1994; 48: 717-730.

33.    Silny W., Gliński W., Czarnecka-Operacz M. i wsp.: Zastosowanie leków przeciwhistaminowych w alergicznych chorobach skóry. [W]: Leki przeciwhistaminowe – zastosowanie w praktyce medycznej. Stanowisko Grupy Ekspertów Polskiego Towarzystwa Alergicznego pod red. P. Górskiego. Wydawnictwo Sesja 2002.

34.    Hussein Z., Pitsiu M,. Majid O. i wsp.: ETAC Study group. Retrospective population pharmacokinetics of levocetrizine in atopic children receiving cetrizine: the ETAC Study. Br J Clin Pharmacol 2005; 59 (1): 28-37.

35.    Ortolani C., Ispano M., Scibilio J. i wsp.: Introducing chemicts to food Allergy. Allergy 1995; 50: 8-13.

36.    Osvath P., Kelenhegryi K., Misckey E.: Comparison of ketotifen and DSCG in a controlled double-blind food challenges study in patients with food allergy. Allergol Immunolpathol 1986; 14: 515-518.

37.    Buczyłko K., Samoliński B., Zawisza E. i wsp.: Zastosowanie leków przeciwhistaminowych w alergicznym zapaleniu jamy ustnej, gardła, krtani, zatok przynosowych i ucha.[W:] Leki przeciwhistaminowe – zastosowanie w praktyce medyczne. Stanowisko Grupy Ekspertów Polskiego Towarzystwa Alergicznego pod red. P. Górskiego. Wydawnictwo Sesja, 2002.

38.    Mullol J., Bousquet J., Bachert C. i wsp.: Rupatadine in allergic rhinitis and chronic urticaria. Allergy 2008; 63: 5-28.

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji:

Małgorzata Farnik
Katedra i Klinika Pneumonologii
Wydziału Lekarskiego
Śląski Uniwersytet Medyczny
40-752 Katowice, ul. Medyków 14
tel./fax: 32 252 38 31
e-mail: pneumo@sum.edu.pl

Pracę nadesłano: 18.08.2010 r.
Przyjęto do druku: 17.09.2010 r.