Alergologia Info, 2008,III,2; 42-44

Alergia kontaktowa na metale

Katarzyna Jędrzejewska–Jurga


Poradnia Dermatologiczna DWOMP we Wrocławiu

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry jest często rozpoznawanym schorzeniem skóry, z tendencją do zwiększania się odsetka osób uczulonych, także wśród dzieci. Czynnikami usposabiającymi są predyspozycje genetyczne, warunki środowiskowe, atopia oraz palenie papierosów. Najczęściej uczulającymi alergenami są jony metali. Spośród alergizujących metali największe znaczenie ma nikiel, ze względu na łatwy i częsty kontakt w stopach używanych do produkcji biżuterii ozdobnej. Istotny wpływ na wzrost liczby uczulonych na ten alergen ma popularny zwyczaj nakłuwania ciała ozdobami (tzw. piercing), wczesny kontakt z alergenem. Nikiel jest też alergenem zawodowego kontaktowego zapalenia skóry. Obecnie problem alergii na nikiel szczególnie istotny jest ze względu na rozwój ortodoncji, protetyki a także technik operacyjnych z użyciem protez stawowych. Zawartość niklu w poszczególnych przedmiotach codziennego użytku jest regulowana wydaną przez Unię Europejską tzw. dyrektywą niklową.

Kolejny alergen wśród metali to chrom, aktualnie zdecydowanie rzadziej uczulający. W przeszłości był to najczęstszy alergen zawodowy, szczególnie w grupie pracowników przemysłu budowlanego. Obecnie nadal jest alergenem tzw. wyprysku obuwiowego. Ostatni z powszechnie występujących i testowanych alergenów to kobalt. Alergia na ten metal zwykle towarzyszy uczuleniu na inny metal, rzadko jest to izolowana nadwrażliwość.

Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry (ACD) jest jednym z najczęstszych schorzeń, z którymi zgłaszają się pacjenci do dermatologa. Częstość występowania w populacji ogólnej szacuje się na około 1-10% [1]. Odsetek dodatnich testów płatkowych z przynajmniej jednym alergenem jest jeszcze większy i wynosi 21,2%, z przewagą wśród kobiet: 21,8% i 12% u mężczyzn [2]. Zwraca uwagę rosnąca częstość alergii kontaktowej u dzieci - 15% (dodatni przynajmniej jeden alergen w testach płatkowych) [3], jednak ze względu na częste reakcje typu podrażnienia, trudno jednoznacznie ocenić podawaną u różnych autorów liczbę pozytywnych reakcji.

Wśród czynników usposabiających do rozwoju alergii kontaktowej wymienia się predyspozycje genetyczne, warunki środowiskowe (szczególnie wpływ wilgoci i czynników drażniących) oraz atopię, choć co do tego zdania badaczy są wciąż podzielone [1, 4]. Interesujący jest fakt, że na podstawie badań stwierdzono, iż długotrwałe palenie papierosów (ponad 15 lat) stanowi istotny czynnik ryzyka zachorowania na ACD [5].

Pośród substancji odpowiedzialnych za pojawianie się zmian skórnych w przebiegu reakcji alergicznej typu IV-ego są m.in. jony metali, środki zapachowe, środki konserwujące, kosmetyki, składowe gumy, rośliny. Lista alergenów jest wciąż otwarta i co roku zgłaszane są nowe substancje, których alergizujące działanie zostało potwierdzone.

Do uczulenia dochodzi zarówno w warunkach życia codziennego, jak i pracy zawodowej – 25 do 40% przypadków ACD związanych jest z wykonywaną pracą [6].

Wielokrotnie ustalenie czynnika odpowiedzialnego za powstawanie zmian skórnych wymaga żmudnych badań w oparciu o wywiad osobniczy, środowiskowy, zawodowy, a także szerokiego zestawu badań testowych.

Spośród alergenów kontaktowych nikiel jest metalem uczulającym najczęściej – w populacji ogólnej częstość występowania alergii na ten związek określa się według różnych autorów od 10,8%-17,6% do nawet do 20%, ze zdecydowaną przewagą wśród kobiet w stosunku do mężczyzn - 5:1. Czynnikiem zwiększającym ryzyko pojawienia się zmian jest niezwykle popularny wśród młodych ludzi tzw. piercing, czyli przekłuwanie uszu lub ciała metalowymi przedmiotami (81,5% kobiet uczulonych na nikiel ma przekłute uszy) [2]. Obraz kliniczny alergii kontaktowej na ten metal jest typowy dla wyprysku kontaktowego (obecność zmian chorobowych w miejscu kontaktu z alergenem), choć mogą też pojawiać się zmiany wypryskowe uogólnione, szczególnie w przypadku spożycia doustnego alergenu u osobników uczulonych [6], a także w wyniku kontaktu drogą powietrznopochodną [7]. W przypadku niklu mogą to być płatki uszne, ręce, nadgarstki, często okolica nadpępkowa brzucha (klamry przy paskach), a także inne miejsca wynikające z kontaktu z elementami metalowymi odzieży, np. napy i guziki w spodniach dżinsowych [8].

Nikiel jest też jednym z głównych alergenów zawodowego kontaktowego zapalenia skóry [9], szczególnie w krajach Europy Zachodniej, natomiast wg polskich autorów pierwiastek ten uczula znacznie rzadziej [10]. Najbardziej narażeni na rozwój tej alergii w trakcie pracy zawodowej są pracownicy zatrudnieni przy produkcji stopów niklowych, akumulatorów, elektromodelarze, galwanizerzy. Problem ten często dotyczy także fryzjerek, szwaczek, kosmetyczek, salowych czy pielęgniarek, jednak wśród tych grup zawodowych istotne jest precyzyjne ustalenie etiologii choroby, bowiem często bywa ona pozazawodowa, utrudniając bądź uniemożliwiając wykonywanie pracy. Źródłem niklu, poza biżuterią, mogą być także wszczepy stawowe, stymulatory serca, igły do wstrzykiwania czy akupunktury [11].

Szerokie stosowanie aparatów ortodontycznych oraz protez stawowych wykonanych ze stopów metali stanowi obecnie istotne źródło narażenia na alergizację tym pierwiastkiem [12].

Mając na uwadze rosnącą liczbę uczulonych na ten metal Unia Europejska wydała 2 marca 1994 roku dyrektywy regulujące dopuszczalną zawartość metalu w poszczególnych przedmiotach codziennego użytku. I tak, przedmioty służące do przekłuwania ciała nie mogą zawierać więcej jak 0,05% niklu, zaś przylegające do ciała nie mogą uwalniać więcej jak 0,5 ug na cm2 na tydzień. Obie te grupy przedmiotów muszą spełniać powyższe warunki przez 2 lata użytkowania [13].

Kolejnym metalem, który wywołuje alergiczne kontaktowe zapalenie skóry jest chrom. Przez wiele lat stanowił on wiodący alergen, wyprzedzając nikiel. Wśród związków chromu występują duże różnice w zakresie zdolności do wywołania reakcji alergicznej. Chrom metaliczny nie uczula wcale, sole dwuwartościowe - będąc nietrwałymi – również. Alergia kontaktowa związana jest z chromem trój- i sześciowartościowym. Osobliwością tej alergii jest zdecydowanie częstsze występowanie wśród mężczyzn, co związane było z większym odsetkiem tej płci zatrudnionej w przemyśle budowlanym, gdzie głównym źródłem chromu jest cement [10]. Obecnie, dzięki zastosowaniu środków inaktywujących chrom (siarczan żelaza) w cemencie, uzyskano znaczne zmniejszenie przypadków uczulenia zawodowego na chrom [14], gdyż związki chromu trójwartościowego mają mniejsze właściwości uczulające. Cement nie jest wszak jedynym źródłem chromu - oleje i smary przemysłowe stanowią istotny czynnik narażenia na rozwój tej alergii. Silnie alergizują na chrom również preparaty galwanizerskie i antykorozyjne, odczynniki używane do garbowania skóry, dymy spawalnicze, odlewnicze piaski formierskie, a także płyny do mycia szkła laboratoryjnego (tzw. chromianki) oraz farby drukarskie.

W populacji ogólnej częstość alergii na chrom określana jest na 0,5-1,7% i częściej uczulają produkty skórzane codziennego użytku [15]. U dzieci alergia na chrom występuje rzadko (0,2-7,6% populacji), a najczęstszym źródłem uczulenia jest skóra garbowana związkami chromu - „wyprysk obuwiowy” [3].

Ostatni z najczęściej testowanych metali - kobalt, nazywany jest często „towarzyszącym”, jako że rzadko powoduje uczulenia izolowane. Najczęściej jest związany z alergią na inne metale, wszak występuje w stopach wraz z niklem czy w cemencie z chromem [10]. Na uwagę zasługuje fakt, że kobalt jest składową witaminy B12 i może, u osób uczulonych po podaniu ogólnym, wywołać reakcję wypryskową rozsianą [16].

Mimo ciągłego rozwoju cywilizacyjnego (a może właśnie dlatego) człowiek nadal boryka się z problemem alergii kontaktowej, która w wielu przypadkach staje się czynnikiem utrudniającym nie tylko pracę zawodową, ale także codzienne funkcjonowanie. Dodatkowo niekorzystnym jest fakt, że w zasadzie mamy niewielkie możliwości terapeutyczne, bowiem w przypadku zmian o charakterze kontaktowym tak naprawdę jedynym skutecznym leczeniem jest całkowite unikanie alergenu. Stosowanie miejscowo sterydów łagodzi jedynie objawy, a ogólnie podawane antyhistaminiki znoszą co najwyżej dolegliwości w postaci świądu.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Braun-Falco O., Plewig. G.: Dermatologia. Czelej, Lublin 2002.

2.    Thyssen i wsp.: The epidemiology of contact allergy in the general population - prevalence and main findings. Contact Dermatitis 2007; 57: 287-299.

3.    Mortz Ch.D., Andersen K.: Allergic contact dermatitis in children and adolescents. Contact Dermatitis 1999; 41 (3): 121–130.

4.    Budinger L., Hertl.M.: Immunologic mechanisms in hypersensitivity reactions to metal ions: an overview. Allergy 2000; 55: 108-115.

5.    Linneberg A., Nielsen N.H., Menne T.: Smoking might be a risk factor for contact allergy. Journal of Allergy and Clinical Immunology 2003; 111 (5): 980-984.

6.    Sheretz E.F.: Alergic Contact Dermatitis. General Principles and Causes. [W:] Adams R.M. (red.): Occupational Skin Disease. Saunders Company, USA 1999.

7.    Santos R., Goosens A.: An update on airborne contact dermatitis: 2001-2006. Contact Dermatitis 2007; 57: 353-360.

8.    Suneja T., Flanagan KH., Glaser DA.: Blue-jean button nickel: prevalence and prevention of its release from buttons. Dermatitis 2007; 18 (4): 208-211.

9.    Nettis i wsp.: Results of standard series patch testing in patients with occupational contact dermatitis. Allergy 2003; 58 (12): 1304-1307.

10.    Rudzki E.: Alergiczny wyprysk kontaktowy w Polsce. Przegląd dermatologiczny 2004; 6 (91): 491-495.

11.    Sławeta G., Kieć-Świerczyńska M.: Alergia kontaktowa na nikiel. Medycyna Pracy 1998; 49 (3): 305-308.

12.    Krecisz B., Kieć-Świerczyńska M., Bakowicz-Mitura K.: Allergy to metals as a cause of orthopedic implant failure. International Journal of Occupational Medicine & Environmental 2006; 19 (3): 178-180.

13.    DYREKTYWA 94/27/WE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY z dnia 30 czerwca 1994 r.

14.    Dotterud L.K., Smith-Sivertsen T.: Allergic contact sensitization in the general adult population: a population-based study from Northern Norway. Contact Dermatitis 2007; 56 (1): 10-15.

15.    Thyssen J.P., Johansen J.D., Menne T.: Contact allergy epidemics and their controls. Contact Dermatitis 2007; 56 (4): 185–195.

16.    Burrows D. i wsp.: Metals. [W:] Adams R.M. (red.): Occupational Skin Disease. Saunders Company, USA 1999.

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji:

Katarzyna Jędrzejewska–Jurga

Poradnia Dermatologiczna
Dolnośląski Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy
50-123 Wrocław, ul. Oławska 14
tel.: +48 71 344 93 34
e-mail: womp@womp.wroc.pl

Pracę nadesłano: 29.04.2008 r.
Przyjęto do druku: 30.05.2008 r.