Z pewnością godnymi podziwu są metody stosowane obecnie w badaniach nad patogenezą chorób alergicznych takie jak: microaaray assays, zwierzęta z wyciszonymi genami lub nadmierną ekspresją poszczególnych genów, jak również zastosowanie krótkich hamujących RNA (short inhibitory RNA - siRNA) do badania znaczenia poszczególnych genów w zapaleniu alergicznym.  Wielkim przełomem stało się zastosowanie lentiwirusów do wprowadzania siRNA do komórek zapalnych. Metoda ta charakteryzuje się dużą skutecznością wprowadzania siRNA do komórek zapalnych, w tym limfocytów i komórek dendrytycznych. W przeciwieństwie do techniki „knock-out” zastosowanie metody transfekcji komórek siRNA pozwala na skuteczne „wyłączanie” ekspresji poszczególnych genów w sposób ilościowy.

Po raz kolejny na tym zjeździe podkreślono znaczenie dysfunkcji komórek T regulatorowych (Treg) w patogenezie chorób alergicznych i astmy oraz rolę jaką odgrywają w procesie immunoterapii alergenowej. Uważa się, iż chorzy na choroby alergiczne nie są w stanie w odpowiednim stopniu wytworzyć komórki Treg w odpowiedzi na kontakt z powszechnie występującymi alergenami. Osoby zdrowe, pomimo ekspozycji na alergen, nie wytwarzają swoistych IgE, ponieważ proces ten jest hamowany przez komórki Treg.  Wskazano na korzystną rolę uwalnianych przez komórki Treg transformującego czynnika wzrostu (transforming growth factor-beta; TGF-β) oraz interleukiny-10 (IL-10) na powstanie tolerancji na alergeny wziewne. Co ciekawe, TGF-β w pewnych warunkach może prowadzić do różnicowania komórek T w kierunku komórek uwalniających interleukinę-17 (IL-17). Te komórki uwalniające IL-17 nazywane są komórkami Th-17, a ich obecność wiąże się z powstawaniem przewlekłego procesu zapalnego. Czynnikiem, który odgrywa najistotniejszą rolę w powstawaniu komórek Th-17 pod wpływem TGF-β jest IL-6. 

Zwrócono uwagę na możliwą rolę witaminy D w procesie uczulenia i powstawania chorób alergicznych. Zarówno badania epidemiologiczne, jak i eksperymentalne wskazują  na częstsze występowanie alergii u osób i zwierząt otrzymujących suplementację witaminy D. Te „pro-alergiczne” działanie witaminy D jest związane z hamującym jej działaniem na odpowiedź immunologiczną typu Th1. 

Na bardzo ciekawej sesji poświęconej eikozanoidom w astmie podkreślono istotną rolę tych metabolitów kwasu arachidonowego w patogenezie astmy. Zwrócono jednak uwagę nie tylko na prozapalne, ale także na przeciwzapalne działanie metabolitów kwasu arachidonowego takich jak lipoksyny. Wydaje się, że w patogenezie astmy istotną rolę odgrywa zaburzenie równowagi pomiędzy syntezą prozapalnych i przeciwzapalnych eikozanoidów.  Ponadto wskazano na istotną rolę receptora leukotrienów cysteinylowych typu 2 (cysLTR2) w procesie odkładania macierzy zewnątrzkomórkowej, prowadzącego do włóknienia tkanek. W trakcie uszkodzenia tkanek dochodzi do wzrostu ekspresji tego receptora na fibrocytach, które na stymulację leukotrienami cysteinylowymi odpowiadają zwiększoną syntezą i depozycją białek macierzy zewnątrzkomórkowej. 

Kolejnym ciekawym tematem poruszonym na tym zjeździe były wykłady dotyczące potranskrypcyjnej regulacji ekspresji genów. Przedstawiono m.in. mechanizmy potranskrypcyjnej regulacji ekspresji genów przez glukokortykosteroidy (GK). Jednym z mechanizmów przeciwzapalnego działania GK jest indukcja fosfatazy kinaz aktywowanych mitogenem. Fosfataza ta hamuje aktywację kinaz JNK i p38 biorących udział w nasilaniu procesu zapalnego. Innym mechanizmem jest indukcja tristetraproliny, białka destabilizującego mRNA kodujące szereg prozapalnych mediatorów takich jak TNF-α czy GM-CSF. Tristetraprolina oddziałuje na nie ulegający translacji, bogaty w adeninę i uracyl położony w końcu 3’ mRNA. W wyniku interakcji tristetraproliny z odcinkiem mRNA bogatym w adeninę i uracyl dochodzi do destabilizacji RNA. Taki mechanizm jest odpowiedzialny za hamowanie przez budesonid ekspresji chemokin CCL7, CCL2 i CXCL5 przez fibroblasty. 

Przedstawiono efekt wieloośrodkowej pracy prowadzonej pod auspicjami National Heart, Lung and Blood Institute dotyczącej oceny klinicznej astmy ciężkiej. Wskazano, iż astma ciężka charakteryzuje się rzadszym występowaniem skazy atopowej w porównaniu z astmą o łagodniejszym przebiegu. Natomiast często stosowane metody diagnostyczne, takie jak eozynofilia krwi obwodowej, stężenie IgE w surowicy czy poziom wydychanego tlenku azotu nie pozwalają różnicować astmy ciężkiej.

Szereg sesji poświęconych było praktycznemu zastosowaniu metod genetycznych w diagnostyce i leczeniu chorób alergicznych oraz astmy.

Coraz większe znaczenie zaczynają odgrywać metody genetyczne w wykrywaniu wirusów, jako czynników sprawczych zaostrzeń astmy czy POChP. Do dyspozycji mamy już nie tylko proste testy oparte na metodzie reakcji łańcuchowej (PCR), ale także sondy genetyczne pokrywające bardzo szerokie spektrum różnych wirusów w oparciu o metody microarrays. 

Podkreślono znaczenie badań genetycznych w przewidywaniu odpowiedzi na leczenie. Analiza genetyczna sekwencji receptora beta adrenergicznego jest w stanie pomóc w wyselekcjonowaniu chorych na astmę, którzy nie osiągną korzyści z regularnego przyjmowania beta2-mimetyków wziewnych.

W tej grupie chorych najprawdopodobniej korzystniejszy długofalowy efekt zostanie uzyskany przy regularnym stosowaniu innych leków, takich jak antagoniści receptora leukotrienowego czy leki parasympatykolityczne.

Najnowsze wiadomości dotyczące leczenia chorób alergicznych i astmy skupiały się w zasadzie na optymalnym wykorzystaniu dotychczas posiadanych leków.

Podkreślono dobre efekty stosowania leków łączonych (wziewny GK i długo działający beta mimetyk) w leczeniu astmy przewlekłej zarówno ze względu na kliniczną skuteczność, jak i na ekonomiczne korzyści związane z tego typu leczeniem. Przedstawiono zebrane dane dotyczące efektów leczenia szczepionkami alergenowymi zarówno podawanymi podskórnie, jak i doustnie oraz preparatami anty-IgE. Szczególną uwagę zwrócono na ekonomiczny aspekt powyższych metod leczenia, szczególnie w odniesieniu do różnych metod immunoterapii, w tym biorąc pod uwagę schematy leczenia metodą szybką, ultraszybką i zgrupowaną (clusters). Dość rozczarowujące dane dotyczyły braku efektu omalizumabu na długość życia chorych z astmą ciężką. 

Chociaż stworzono szereg nowych leków wpływających na wiele szlaków mających potencjalne znaczenie w astmie, to jednak ich skuteczność kliniczną jest bardzo trudno pokazać w praktyce. W zasadzie jedynie skojarzone blokowanie IL-4 i IL-13 wydaje się wykazywać skuteczność w leczeniu astmy.

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji:

Krzysztof Kowal
Klinika Alergologii i Chorób Wewnętrznych UM
15-276 Białystok,
ul. M. Skłodowskiej-Curie 24a
tel.: + 48 85 746 83 73
fax: + 48 85 746 86 01