WSTĘP

Alergia została uznana za chorobę cywilizacyjną XXI wieku [1]. Wraz z postępującą globalizacją nawyków żywieniowych rośnie liczba nowych alergenów. Co więcej – rozpowszechnienie alergii pokarmowej i innych reakcji alergicznych narasta na całym świecie, zwłaszcza w populacjach wysoko zurbanizowanych [2]. Dolegliwości po spożyciu pokarmów stanowią często zgłaszany i stale rosnący problem zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych. Badania ostatniego dwudziestolecia wskazują na zwiększającą się częstość występowania alergii pokarmowej. Wykazano, że częstość uczulenia na orzeszki ziemne w USA zwiększyła się dwukrotnie w ciągu ostatnich 10 lat. Nadal, przy zwiększonym rozpoznawaniu i postępie wiedzy, alergia pokarmowa stanowi jedną z głównych przyczyn reakcji anafilaktycznych [3]. Również badania populacji polskiej wskazują na duże znaczenie społeczne chorób alergicznych. W ostatnio opublikowanych wynikach badania ECAP (Epidemiologia Chorób Alergicznych w Polsce) wykazano, że alergia pokarmowa dotyka około 9% dzieci w wieku 6–7 lat, 7% dzieci w wieku 13–14 lat oraz aż 4% osób dorosłych w wieku 22–44 lat [1, 4]. 

Alergie pokarmową definiuje się jako reakcję układu odpornościowego na białka zawarte w pokarmie, związaną z wytworzeniem swoistych dla danego alergenu przeciwciał klasy IgE (reakcje IgE – zależne). Reakcje IgE zależne na alergeny pokarmowe mogą być wynikiem sensytyzacji poprzez przewód pokarmowy, ale także poprzez układ oddechowy przez alergeny unoszące się w powietrzu (dotyczy przede wszystkim narażenia zawodowego np. na mąkę lub opary podczas przetwarzania skorupiaków). Do uwrażliwienia może także dojść przez upośledzoną barierę skóry [5].

Dość częstym problemem klinicznym jest obecność reaktywności krzyżowej. Najczęściej zjawisko to obserwowane jest jako współistnienie alergii wziewnej na alergeny pochodzenia roślinnego z alergią pokarmową. Szacuje się, że dotyczy ona średnio 30% chorych z alergią wziewną [6].

W roku 1995 uporządkowano rozbieżności w zakresie terminologii i sposobu klasyfikacji zaburzeń organizmu wywołanych spożywanym przez człowieka pokarmem – klasyfikacja wg Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI). W klasyfikacji tej wyróżniano dwie zasadnicze grupy niepożądanych, nietoksycznych reakcji popokarmowych: alergiczne reakcje pokarmowe (uwarunkowane przez swoiste mechanizmy immunologiczne) i nietolerancje pokarmowe (uwarunkowane przez mechanizm inny niż swoista reakcja immunologiczna). Nowa propozycja terminologii oraz klasyfikacji chorób alergicznych w ogóle (w tym niepożądanych reakcji na pokarmy), uwzględniającej mechanizmy etiopatogenetyczne, grupa robocza EAACI przedstawiła w roku 2001. Autorzy proponują używanie, w szerokim tego słowa znaczeniu, terminu „nadwrażliwość” dla określenia wszystkich klinicznych reakcji organizmu zainicjowanych ekspozycją na alergeny różnej natury biologicznej (powietrznopochodne, pokarmowe, kontaktowe). Zgodnie z tą propozycją klasyfikacji termin „alergia pokarmowa” („food allergy”) winien być zarezerwowany dla reakcji stymulowanej spożytym pokarmem, w której mechanizm immunologiczny jest udokumentowany lub wysoce prawdopodobny [7].

Najważniejszymi i najsilniejszymi alergenami pokarmów są białka o średniej masie cząsteczkowej 15–40 kDa i rozpuszczalne w wodzie glikoproteiny o masie cząsteczkowej 10–70 kDa. Niektóre alergeny pokarmowe są bardzo oporne na wszelkie modyfikacje, inne ulegają łatwo denaturacji [8]. Objawy kliniczne alergii pokarmowej mogą dotyczyć różnych narządów i układów, a u wielu chorych – zwłaszcza u dzieci – manifestacja jest wielonarządowa. U 50–80% występują objawy ze strony przewodu pokarmowego, u 20–40% objawy skórne, a u 10–25% ze strony układu oddechowego [9].

Przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka jest jedną z najczęstszych chorób tego narządu [9]. U chorych z alergią pokarmową obserwuje się zmiany w śluzówce żołądka o charakterze przewlekłego zapalenia. U podstaw procesu zapalnego charakterystycznego dla schorzeń z kręgu atopii leżą interakcje pomiędzy szeregiem komórek. Istotną rolę w gromadzeniu się komórek w obrębie narządu wstrząsu jak i ich aktywacji odgrywają molekuły adhezyjne zwane też adresynami, a wśród nich te z rodziny cząstek immunoglobinopodobnych [10]. Wiele prac opublikowanych w ostatnich latach podkreśla rolę cząstek adhezyjnych w selektywnej rekrutacji granulocytów kwasochłonnych do ogniska zapalenia alergicznego [8]. Ważną funkcję w procesie migracji komórek zapalnych pełnią także VCAM-1 i IL-1ß.

Celem przeprowadzonego przez nas badania była ocena różnic stężeń w surowicy rozpuszczalnych form cząstek ICAM-1, VCAM-1 oraz IL-1ß u pacjentów z zapaleniem błony śluzowej żołądka z i bez nadwrażliwości na pokarm typu alergicznego.

MATERIAŁ I METODY

Do badania zakwalifikowano łącznie 80 chorych. Grupę pacjentów z alergią pokarmową i objawami gastrycznymi stanowiło 50 chorych (33 kobiety i 17 mężczyzn) w wieku 18–65 lat (średni wiek 38,36 lat). Grupę pacjentów z występującymi dolegliwościami dyspeptycznymi, ale bez alergii, stanowiło 30 chorych (23 kobiety i 7 mężczyzn) w wieku 18–54 lat (średni wiek 29,96 lat).

Wszyscy chorzy biorący udział w naszym badaniu byli leczeni w Klinice Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych CM UMK i w Przyklinicznej Poradni Alergii Pokarmowej. Podstawę rozpoznania alergii pokarmowej stanowiło szczegółowo przeprowadzone badanie podmiotowe i przedmiotowe, wskazujące na istotny związek występujących objawów z przyjmowanymi pokarmami, dodatnie wyniki testów skórnych z alergenami pokarmowymi, stosowanie diet eliminacyjnych oraz oznaczenie przeciwciał IgE.

Warunkiem uczestnictwa danego chorego w badaniu była obecność dolegliwości bólowych w nadbrzuszu i innych objawów dyspeptycznych, jak np. zgaga, odbijania, wzdęcia brzucha, wymioty. Każdemu badanemu pacjentowi pobrano krew celem oznaczenia stężenia w surowicy rozpuszczalnych form cząstek adhezyjnych ICAM-1, VCAM-1 oraz IL-1ß. U wszystkich badanych chorych występowały bóle brzucha, natomiast pacjenci z współistniejącą alergią pokarmową po spożyciu uczulającego alergenu pokarmowego zgłaszali bóle brzucha, pieczenie warg i języka, zgagę, nudności, wymioty i biegunki. U wielu z nich obserwowano także wykwity pokrzywkowe na skórze, obrzęk Quincke`go, uogólniony świąd skóry. Występowały także objawy ze strony układu oddechowego – najczęściej wodnisty wyciek z nosa i duszność. Z badania wykluczono pacjentów przyjmujących leki antyhistaminowe, leki przeciwkrzepliwe, pacjentów z chorobami serca, płuc, colitis ulcerosa, chorobą Crohna, pacjentów po resekcji żołądka lub jelit, z chorobami tkanki łącznej, infekcjami grzybiczymi przewodu pokarmowego, gruźlicą i chorobami nowotworowymi. U pacjentów z objawami dyspeptycznymi bez alergii pokarmowej wykazano ujemny wywiad osobniczy i rodzinny w kierunku chorób atopowych oraz ujemne wyniki punktowych testów skórnych z alergenami pokarmowymi. Wszyscy pacjenci zostali poddani badaniu endoskopowemu górnego odcinka przewodu pokarmowego, podczas którego oceniano makroskopowy wygląd błony śluzowej żołądka. W trakcie gastroskopii pobrano wycinki z błony śluzowej żołądka – po dwa z okolicy antrum i dwa z okolicy trzonu (przedniej i tylnej ściany) – do badania histopatologicznego.

• Diagnostyka alergologiczna

U wszystkich badanych wykonano testy skórne z alergenami pokarmowymi. Badanie wykonano w sposób typowy, metodą PRICK przy użyciu standardowych alergenów pokarmowych firmy Allergopharma. Za dodatni wynik testu przyjęto odczyn bąblowy danego alergenu równy lub większy od odczynu bąblowego na histaminę. Każdemu pacjentowi wykonano oznaczenie w surowicy krwi przeciwciał IgE total, stosując metodę FEIA na aparacie UniCAP 100 Phadia (Fluoroenzymoimmunoassay). Stężenia cząstek adhezyjnych ICAM-1 i VCAM-1 oznaczono w surowicy krwi metodą ELISA na zestawach firmy Bender MedSystems. Wszystkie oznaczenia wykonano zgodnie z zaleceniami producenta. Odczytu dokonano na czytniku ELX 800 BIO-TEK INSTRUMENTS. Wszystkie oznaczenia przeprowadzono w Pracowni Immunologicznej Kliniki Alergologii, Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych CM UMK w Szpitalu Uniwersyteckim nr 2 im dr J. Biziela w Bydgoszczy.

• Ocena histopatologiczna

Wszyscy chorzy mieli wykonane badanie endoskopowe górnego odcinka przewodu pokarmowego przy użyciu aparatu fibroskopowego GIF-E OLYMPUS. W trakcie badania oceniono wygląd makroskopowy błony śluzowej żołądka, jej czynność ruchową i sekrecyjną, a także pobrano wycinki błony śluzowej – po dwa z okolicy antrum i trzonu celem weryfikacji histopatologicznej i na obecność Helicobacter pylori. Wycinki pobierano ze zdrowej lub zapalnie zmienionej śluzówki żołądka (ale nie z nadżerek lub owrzodzeń). Badanie histopatologiczne zostało przeprowadzone w Zakładzie Patomorfologii Szpitala Uniwersyteckiego nr 2 im. J. Biziela w Bydgoszczy.

Pobrane wycinki były barwione eozyną i eotaksyną oraz barwnikiem Giemsy. Ocena obecności stanu zapalnego błony śluzowej żołądka, aktywności i stopnia jej zaawansowania oparta była na powszechnie stosowanych kryteriach Sydney z modyfikacją Houston. W ocenie histopatologicznej zwrócono szczególną uwagę na skład morfologiczny nacieku komórkowego. Dokładnie przeanalizowano liczbę eozynofilów w zmienionej zapalnie błonie śluzowej żołądka. Ocenę przeprowadzono metodą 10HPFx250. Obecność komórek wielojądrzastych w składzie nacieku zapalnego świadczyła o aktywnym procesie zapalnym (gastritis chronica activa). Obecność kolonizacji Helicobacter pylori oznaczano przy użyciu metody histopatologicznej, wybarwiania (eozyną i hematoksycyliną oraz barwnikiem Giemzy) oznaczając jego obecność jako (+) a nieobecność jako (–).

• Ocena statystyczna

Do analizy różnic pomiędzy badanymi parametrami w grupach badanych zastosowano test U Manna-Whitney’a. Przy opracowaniu danych ilościowych wykorzystano:

- estymację średniej arytmetycznej (x) i geometrycznej (g),
- estymację odchylenia standardowego dla średniej (s).

WYNIKI

W badanej grupie chorych z alergią pokarmową średni czas dolegliwości wynosił 282,24 tygodni (5,88 lat). Wśród pacjentów bez współistniejącej alergii pokarmowej średni czas dolegliwości był krótszy i wynosił około 213,6 tygodni (4,45 lat).

• Wyniki badań immunologicznych

Średnie stężenie IgE całkowitego w surowicy krwi badanych chorych z alergią pokarmową wynosiło 144,9±150,56 kU/l. Natomiast u pacjentów bez alergii pokarmowej średnie wartości IgE całkowitego wynosiło 80,124±154,56 kU/l.  Różnice te były istotne statystycznie przy p=0,00441.

• Wyniki oceny histopatologicznej wycinków z błony śluzowej żołądka

Gastroskopię wykonano u 80 badanych chorych. Wśród badanych z towarzyszącą alergią pokarmową wykazano cechy przewlekłego nieżytu błony śluzowej żołądka w okolicy antrum u 41 badanych, w tym cechy reaktywnego zapalenia okolicy antrum u 16 pacjentów. W ocenie wycinków błony śluzowej pobranych z trzonu u 33 badanych z alergią pokarmową stwierdzono cechy zapalenia w tej okolicy, w tym cechy reaktywnego zapalenia śluzówki trzonu żołądka wykazano u 10 chorych. Równocześnie występujące zmiany zapalne śluzówki w obrębie antrum i trzonu wykazano u 33 badanych. Ocenę histopatologiczną określoną jako stan prawidłowy (status normalis) uzyskano u 4 badanych pacjentów. W grupie badanych z objawami dyspeptycznymi bez alergii pokarmowej cechy gastritis antralis stwierdzono u 23 badanych, w tym reaktywne zapalenie w antrum u 5 badanych. Natomiast w ocenie trzonu u osób bez alergii zmiany zapalne były u 15 pacjentów, w tym zapalenie reaktywne u 1 chorego, a cechy zapalenia w obrębie antrum i trzonu opisano u 15 pacjentów. Stan prawidłowy wyniku histopatologicznego wycinków błony śluzowej stwierdzono u 7 badanych. Szczegółowa ocena morfologiczna składu nacieku komórkowego w grupie badanych ze skazą atopową wykazała obecność komórek kwasochłonnych u 21 badanych, w tym powyżej 10 eozynofilów w polu widzenia przy powiększeniu 250x u 10 pacjentów. W grupie badanych bez alergii pokarmowej obecność eozynofilów w nacieku zapalnym wykazano u 9 chorych, w tym liczbę komórek kwasochłonnych powyżej 10 w polu widzenia przy powiększeniu 250x u 2 pacjentów. Kolonizację Helicobacter pylori wykazano u 19 badanych z alergią pokarmową i 18 chorych bez alergii pokarmowej.

• Stężenie ICAM-1, VCAM-1, IL-1β

Stężenie ICAM-1 w surowicy pacjentów atopowych wynosiło 459,5±104,2 ng/ml, a w grupie bez współistniejącej alergii 397,6±98,0 ng/ml przy p=0,001. Natomiast stężenie VCAM-1 u badanych z alergią pokarmową wynosiło 1181,8±400,7 ng/ml, a u chorych bez cech atopii 944,4±216,9 ng/ml, przy p=0,05. Analiza stężeń IL-1β u pacjentów z alergią pokarmową wykazała stężenia w zakresie 8,4±7,6 pg/ml, a chorych bez alergii 5,1±4,2 pg/ml, przy p=0,04. Analiza statystyczna uzyskanych wyników badań przeprowadzona metodą Manna-Whitney`a, pozwoliła wykazać istotne statystycznie różnice w stężeniu rozpuszczalnych form cząstek adhezyjnych ICAM-1, VCAM-1 i IL-1β pomiędzy grupą badanych pacjentów z objawami gastrycznymi z alergią pokarmową a grupą badanych z dolegliwościami dyspeptycznymi bez cech atopii.

DYSKUSJA

Objawy alergii pokarmowej mogą mieć różny zasięg – od poczucia niewielkiego dyskomfortu do groźnego dla życia wstrząsu anafilaktycznego. Podczas gdy objawy dermatologiczne i układu oddechowego w alergii są dobrze i szybko rozpoznawane, to objawy alergiczne manifestujące się pierwotnie z przewodu pokarmowego mogą być trudne w prowadzeniu diagnostyki, ustaleniu rozpoznania i leczeniu [11].

W przeprowadzonym w naszej klinice badaniu obserwowano u pacjentów różnorodność objawów po spożyciu uczulającego pokarmu. Poza dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego obserwowano także objawy skórne, objawy ze strony układu oddechowego, a także ze strony centralnego układu nerwowego (migrenowe bóle głowy) i szereg innych. Powszechnie wiadomo, że błona śluzowa przewodu pokarmowego jest ciągle narażona na działanie potencjalnie szkodliwych czynników, takich jak: składniki spożywanych pokarmów, niekorzystne działanie bakterii i toksyn. Niekiedy mechanizmy odporności i inne niespecyficzne mechanizmy obrony mogą niedostatecznie spełniać swoją rolę. Naturalne mechanizmy ochronne to m.in. wydzielanie kwaśnego soku żołądkowego, śluzu osłaniającego warstwę komórek nabłonkowych, enzymów trawiennych, ruchy perystaltyczne, czy zdefiniowane substancje białkowe o działaniu przeciwdrobnoustrojowym jak defensyny i katelicydyna [11].

Przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka jest jedną z najczęstszych chorób tego narządu. Brak jest typowego zespołu objawów podmiotowych przewlekłego zapalenia żołądka. Pacjenci mogą podawać skargi o charakterze dyspeptycznym, głównie uczucie pełności w nadbrzuszu, wzdęcia, ból w nadbrzuszu (szczególnie bezpośrednio po posiłku), utratę łaknienia i inne [9]. U osób z zaburzoną tolerancją immunologiczną (np. u chorych ze skaza atopową) powtarzające się ekspozycje na alergeny pokarmowe mogą wywołać miejscową reakcję alergiczną żołądka o charakterze zapalenia błony śluzowej [12].

Głównym kryterium rozpoznania zapalenia żołądka jest badanie histologiczne pobranego w czasie endoskopii wycinka [9]. Napływ komórek zapalnych do jelita regulowany jest między innymi przez cząsteczki adhezyjne, które są także zaangażowane w miejscową stymulację limfocytów i prezentację antygenu w obrębie śluzówki przewodu pokarmowego. W trakcie procesu zapalnego ilość cząstek adhezyjnych ulega zwiększeniu [13]. Różne cytokiny, chemokiny i cząstki adhezyjne umożliwiają powstanie kaskady adhezyjnej, która umożliwia swoistość procesu i jego regulację [16]. Wykazano, że wzrost ekspresji śródbłonkowej ICAM-1 w przewodzie pokarmowym następuje po stymulacji LPS (lipopolisacharyd) lub TNF-α, ze szczytem ekspresji w 5. godzinie i trwałym wzrostem stężenia ponad wartości prawidłowe do 24 godzin od śródbłonkowej aktywacji komórki [14]. Cytokiny zapalne, takie jak TNF i IL-1 indukują prezentację ICAM-1, a także najpewniej MAdCAM-1 (cząsteczka adhezji komórkowej będąca adresyną błon śluzowych) w śródbłonku błony śluzowej przewodu pokarmowego w strefie zapalenia [13]. Dokładny mechanizm, który prowadzi do wzrostu ekspresji ICAM-1 na powierzchni komórki po jej pobudzeniu pozostaje niejasny [14]. Ponieważ krążenie trzewne prawdopodobnie jest jednym z największych (drugie po płucu) źródeł rozpuszczalnych izoform ICAM-1, poziom w surowicy rozpuszczalnych form ICAM-1 i rozpuszczalnych form innych cząstek adhezyjnych (np. rozpuszczalna forma P-selektyny) mogą być przydatne w prognozowaniu intensywności stanu zapalnego w przewodzie pokarmowym [14]. Interakcje pomiędzy różnymi komórkami immunologicznymi modulują odpowiedź śluzówkową. ICAM-1 pośredniczy również we wzajemnych reakcjach pomiędzy fibroblastami a limfocytami T wpływając na przebieg procesu zapalnego w śluzówce przewodu pokarmowego [15].

Dużą rolę w adhezji odgrywa cząsteczka adhezyjna komórek naczyniowych VCAM-1-(CD-106) (ang. „vascular adhesion molekule-1”), która przynależy do nadrodziny immunoglobulin i pośredniczy w adhezji limfocytów i monocytów do śródbłonka. Wspiera także adhezję limfocytów, monocytów, komórek NK, eozynofilów i bazofilów, jak również bierze udział w adhezji poza łożyskiem naczyniowym [16]. VCAM-1 jest obecna tylko na pobudzonym śródbłonku naczyniowym[17]. Cząstka ta zapewnia m.in. preferencyjną migrację eozynofilów, biorących udział w promocji przewlekłego procesu zapalnego do miejsce zapalenia [18]. Ponadto, jednym z głównych mediatorów odpowiedzi immunologicznej i zapalnej jest interleukina 1(IL-1), która oddziałuje prawie na wszystkie typy komórek. Jest ona wytwarzana przez monocyty, makrofagi, mięśnie gładkie, komórki śródbłonka. Masa cząsteczkowa wynosi 17 kDa [19]. IL-1 ułatwia rozwój reakcji zapalnej nie tylko przez chemotaktyczne „przyciąganie” neutrofilów i monocytów, ale wzmaga ona także uwalnianie histaminy przez bazofile, degranulację eozynofilów i wytwarzanie prostaglandyn. Oddziałując na śródbłonek, wzmaga jego przepuszczalność, indukuje aktywność pro-koagulacyjną, a także wzmaga przyleganie limfocytów i neutrofilów do komórek śródbłonka. To ostatnie działanie jest następstwem zwiększonej ekspresji adresyn, takich jak: selektyna E, ICAM-1, VCAM-1 [20].

Celem niniejszej pracy była ocena stężenia rozpuszczalnych form cząsteczek adhezyjnych ICAM-1, VCAM-1 i IL-1β u pacjentów z zapaleniem błony śluzowej żołądka z i bez nadwrażliwości na pokarm typu alergicznego. Wykazaliśmy, że stężenia badanych cząstek adhezyjnych były wyższe u pacjentów z alergią pokarmową w porównaniu ze stężeniami u chorych z objawami dypeptycznymi, zapaleniem błony śluzowej żołądka bez współistniejącej skazy atopowej. Różnice te były istotne statystycznie. Nasze badanie wykazało również, że u pacjentów z zapaleniem żołądka i alergią na pokarmy dochodzi do wzrostu stężenia IL-1β w surowicy krwi i w porównaniu ze stężeniami tej substancji u chorych bez alergii pokarmowej różnice te były istotne statystycznie.

WNIOSKI

W naszym badaniu wykazaliśmy, że stężenie cząstek adhezyjnych (ICAM-1, VCAM-1) oraz IL-1β wzrasta w surowicy u chorych z zapaleniem żołądka i jest istotnie wyższa statystycznie u badanych z współistniejącą alergią pokarmową.

..............................................................................................................................................................

PIŚMIENNICTWO

1.    Samoliński B.: Epidemiologia astmy i alergii w Polsce – doniesienie wstępne badania ECAP. Terapia 2008; 4 (208): 127-131.

2.    Crowe S.E.: Alergie pokarmowe. W: Bayless T.M., Diehl A.M.:Gastroenterologia i choroby wątroby- postępy w terapii. Skrzydło-Romańska B. (red.), Wyd Czelej, Lublin 2006: 375-382.

3.    Wąsowska-Królikowska K., Krogulska A.: Alergia pokarmowa u dzieci – szybko rosnący problem we współczesnej pediatrii. Terapia, 2006; 4 (78): 78-82.

4.    Samoliński B., Raciborski F., Tomaszewska A. i wsp.: Częstość występowania alergii w Polsce – program ECAP. Alergoprofil 2007; 4 (Vol. 3): 26-28.

5.    Jarmakowska K., Kuna P. Terapia 2007; 4 (191): 54-59.

6.    Rapiejko P., Lipiec A.: Wybrane aspekty alergii krzyżowej. Alergoprofil 2006; 2 (Vol.2): 11-15.

7.    Bartuzi Z.: Alergia na pokarmy. Oficyna Wydawnicza MEDITON; Łódź 2006:  13-14.

8.    Romański B., Bartuzi Z.: Alergia i nietolerancja pokarmów – problem społeczny i lekarski współczesnej cywilizacji. Śląsk Sp z o.o. Wydawnictwo Naukowe; 2002:  130-131.

9.    Konturek S. J.: Gastroenterologia i hepatologia kliniczna. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001: 301.

10.    Pitsch T., Rogala B.: Stężenie cząsteczki sICAM-1 w surowicy chorych z alergią atopową. Alergia Astma Immunologia 2003; 8 (1): 39-44.

11.    Bischoff S., Crowe S.E.: Gastrointestinal Food Allergy: New Insignts Into Pathophysiology and Clinical Persectives. Gastroenerology 2005; 128: 1089-1113.

12.    Bartuzi Z., Żbikowska-Gotz M.: Rola pierwszej cząstki adhezyjnej śródbłonka naczyniowego (VCAM-1) u chorych z przewlekłymi zapaleniami żołądka i alergią pokarmową. Przegląd Gastroenterologiczny 2007; 2 (5): 256-262.

13.    Cibor D., Szczepanek M., Owczarek D., Mach T.:  Poszukiwanie nowych możliwości w leczeniu nieswoistych zapaleń jelit. Gastroenterologia Polska 2008, 15 (6): 417-420.

14.    Panes J., Granger D.N.: Leucocyte-Endothelial Cell Interactions: Molecular Mechanisms and Implications in Gastrointestinal Disease. Gastroenterology 1998; 114: 1066-1090.

15.    Musso A., Condon T.P., West G.A. i wsp.: Regulation of ICAM-1-Mediated Fibroblast – T Cell Reciprocal Interaction: Impilcations for Modulation of Gut Inflammation. Gastroenterology 1999; 117: 546-556.

16.    Zajkowska J., Grygorczuk S., Kondrasiuk M. i wsp.: Stężenie rozpuszczalnych form cząsteczek adhezyjnych sVCAM-1, sPECAM-1, sVAP w boreliozie, w postaci wczesnej zlokalizowanej i rozsianej. Pol Merk Lek 2006; 125: 459-464.

17.    Pawliczak R., Kowalski M. L.: Zapalenie alergiczne – udział i rola cząstek adhezyjnych. Post Hig Med Dośw 1997; 51 (1): 39-53.

18.    Mędrala W.: Podstawy alergologii. Górnicki Wydawnictwo Medyczne, Wrocław 2006: 15-19.

19.    Holgate S.T., Church M.K., Lichtenstein L.M.: Alergia. Wyd Czelej, Lublin 2003: 283-302.

20.    Gołąb J., Jakóbisiak M., Lasek W.: Immunologia. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004: 204-208.

..............................................................................................................................................................

*Adres do korespondencji:

Zbigniew Bartuzi
Katedra i Klinika Alergologii,
Immunologii Klinicznej i Chorób Wewnętrznych Collegium Medicum
im. L. Rydygiera w Bydgoszczy,
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu,
Szpital Uniwersytecki nr 2 im. dr J. Biziela
ul. Ujejskiego 75, 85-168 Bydgoszcz,
tel. +48 52 365 54 16
e-mail: zbartuzi@cm.umk.pl

Pracę nadesłano: 13.04.2009 r.
Przyjęto do druku: 10.05.2009 r.